киңәю

глаголТатарско-русский словарь, 2007

Парадигма

	Положительная форма	Отрицательная форма
Инфинитив на -рга/-ргә	киңәергә	киңәймәскә
Инфинитив на -мак/-мәк	киңәймәк
Имя действия	киңәю	киңәймәү
Причастие настоящего времени	киңәюче	киңәймәүче
Причастие прошедшего времени	киңәйгән	киңәймәгән
Причастие будущего времени на -ачак/-ячак	киңәячәк	киңәймәячәк
Причастие будущего времени на -асы/-ыйсы	киңәясе	киңәймисе
Причастие будущего времени на -р/-ыр/-ар	киңәер	киңәймәс
Деепричастие сопутствия действию	киңәеп	киңәймичә
Деепричастие предшествия действию	киңәйгәнче	киңәймәгәнче
Деепричастие постдействия	киңәйгәч	киңәймәгәч

	мин	син	ул	без	сез	алар
Желательное / повелительное наклонение	киңәем	киңәй	киңәйсен	киңәйик	киңәегез	киңәйсеннәр
Желательное / повелительное накл. (отр. форма)	киңәймим	киңәймә	киңәймәсен	киңәймик	киңәймәгез	киңәймәсеннәр
Условное наклонение	киңәйсәм	киңәйсәң	киңәйсә	киңәйсәк	киңәйсәгез	киңәйсәләр
Условное наклонение (отр. форма)	киңәймәсәм	киңәймәсәң	киңәймәсә	киңәймәсәк	киңәймәсәгез	киңәймәсәләр
Настояще-будущее время	киңәям	киңәясең	киңәя	киңәябез	киңәясез	киңәяләр
Настояще-будущее время (отр. форма)	киңәймим	киңәймисең	киңәйми	киңәймибез	киңәймисез	киңәймиләр
Прошедшее категорическое вр.	киңәйдем	киңәйдең	киңәйде	киңәйдек	киңәйдегез	киңәйде(ләр)
Прошедшее категорическое вр. (отр. форма)	киңәймәдем	киңәймәдең	киңәймәде	киңәймәдек	киңәймәдегез	киңәймәде(ләр)
Прошедшее неопределённое вр.	киңәйгәнмен	киңәйгәнсең	киңәйгән	киңәйгәнбез	киңәйгәнсез	киңәйгәннәр
Прошедшее неопределённое вр. (отр. форма)	киңәймәгәнмен	киңәймәгәнсең	киңәймәгән	киңәймәгәнбез	киңәймәгәнсез	киңәймәгәннәр
Будущее категорическое вр.	киңәячәкмен	киңәячәксең	киңәячәк	киңәячәкбез	киңәячәксез	киңәячәкләр
Будущее категорическое вр. (отр. форма)	киңәймәячәкмен	киңәймәячәксең	киңәймәячәк	киңәймәячәкбез	киңәймәячәксез	киңәймәячәкләр
Будущее неопределённое вр.	киңәермен	киңәерсең	киңәер	киңәербез	киңәерсез	киңәерләр
Будущее неопределённое вр. (отр. форма)	киңәймәм(ен)	киңәймәссең	киңәймәс	киңәймәбез	киңәймәссез	киңәймәсләр

неперех.

1.
1. а)
  шириться, расширяться/расшириться, уширяться/ушириться
  ◊расширение, уширение (о русле реки, канаве, улице, тропинке, пещере и т. п.)
  - буйга киңәю — расширяться в длину; линейное расширение
  - күләмгә киңәю — объёмное расширение
2. б)
  расширяться/расшириться, увеличиваться/увеличиться
  ◊расширение, увеличение
  - ут шәүләләре һаман киңәяләр — зарево огня всё больше расширяется
  - җитештерүнең күләме киңәю — увеличение объёма (масштабов) производства
3. в)
  в разн. знач.расширяться/расшириться
  ◊расширение (о тематике научных исследований, программе конференций, сети культурных учреждений и т. п.)
4. г)
  шириться, расширяться/расшириться, развёртываться/развернуться, развиваться/развиться
  ◊расширение, развёртывание; развитие (производства, торговых отношений, борьбы за разрядку международной напряжённости и т. п.)
  - елга ташый, киңәя — река разливается, ширится
  - яктылыктан бүлмә киңәйгәндәй булды — от освещения комната как будто расширилась (стала просторнее)
2.
прям.перен.раздвигаться/раздвинуться
◊раздвигание, раздвижение
- воен.спорт.сафлар киңәйде — ряды раздвинулись
- драма жанрының чикләре киңәя — рамки жанра драмы раздвигаются
3.
1. а)
  раздаваться/раздаться, растягиваться/растянуться
  ◊растяжение (об обуви, льняных тканях)
  - юганнан соң майка киңәйде — после стирки майка растянулась
2. б)
  раздаваться/раздаться; полнеть, толстеть
  - җилкәләр киңәю — раздаться в плечах; стать плечистым
4.
- в знач. нареч.киңәеп
  1. 1.
    широко
    хәбәр киңәеп таралып китте — слух широко распространился
  2. 2.
    прям.перен.вширь
    киңәеп үсү — расти вширь
    киңәеп үсәргә юл ачу — открыть дорогу для развития вширь
  3. 3.
    перен.свободно, не спеша
    киңәеп сөйләшү — разговаривать свободно, не спеша

Устойчивые сочетания

киңәеп китү — становиться/стать более широким, просторным
киңәю багы — физ.бак расширительный
киңәя бару
1. 1.
  шириться, расширяться (всё больше)
2. 2.
  раздаваться/раздаться (всё больше)
киңәя төшү
1. 1.
  шириться, расширяться/расшириться (несколько); уширяться/ушириться
2. 2.
  раздаваться/раздаться (несколько)