белү

глаголТатарско-русский словарь, 2007

Парадигма

	Положительная форма	Отрицательная форма
Инфинитив на -рга/-ргә	белергә	белмәскә
Инфинитив на -мак/-мәк	белмәк
Имя действия	белү	белмәү
Причастие настоящего времени	белүче	белмәүче
Причастие прошедшего времени	белгән	белмәгән
Причастие будущего времени на -ачак/-ячак	беләчәк	белмәячәк
Причастие будущего времени на -асы/-ыйсы	беләсе	белмисе
Причастие будущего времени на -р/-ыр/-ар	белер	белмәс
Деепричастие сопутствия действию	белеп	белмичә
Деепричастие предшествия действию	белгәнче	белмәгәнче
Деепричастие постдействия	белгәч	белмәгәч

	мин	син	ул	без	сез	алар
Желательное / повелительное наклонение	белим	бел	белсен	белик	белегез	белсеннәр
Желательное / повелительное накл. (отр. форма)	белмим	белмә	белмәсен	белмик	белмәгез	белмәсеннәр
Условное наклонение	белсәм	белсәң	белсә	белсәк	белсәгез	белсәләр
Условное наклонение (отр. форма)	белмәсәм	белмәсәң	белмәсә	белмәсәк	белмәсәгез	белмәсәләр
Настояще-будущее время	беләм	беләсең	белә	беләбез	беләсез	беләләр
Настояще-будущее время (отр. форма)	белмим	белмисең	белми	белмибез	белмисез	белмиләр
Прошедшее категорическое вр.	белдем	белдең	белде	белдек	белдегез	белде(ләр)
Прошедшее категорическое вр. (отр. форма)	белмәдем	белмәдең	белмәде	белмәдек	белмәдегез	белмәде(ләр)
Прошедшее неопределённое вр.	белгәнмен	белгәнсең	белгән	белгәнбез	белгәнсез	белгәннәр
Прошедшее неопределённое вр. (отр. форма)	белмәгәнмен	белмәгәнсең	белмәгән	белмәгәнбез	белмәгәнсез	белмәгәннәр
Будущее категорическое вр.	беләчәкмен	беләчәксең	беләчәк	беләчәкбез	беләчәксез	беләчәкләр
Будущее категорическое вр. (отр. форма)	белмәячәкмен	белмәячәксең	белмәячәк	белмәячәкбез	белмәячәксез	белмәячәкләр
Будущее неопределённое вр.	белермен	белерсең	белер	белербез	белерсез	белерләр
Будущее неопределённое вр. (отр. форма)	белмәм(ен)	белмәссең	белмәс	белмәбез	белмәссез	белмәсләр

перех.

1.
1. а)
  знать, осознавать/осознать, быть в курсе
  ◊осознание
  - юлны беләсеңме? — знаешь ли дорогу?
  - ни буласын беләм — я знаю, что будет
2. б)
  быть компетентным
  ◊компетентность
  - белгәнрәк кешеләрдән сора — расспрашивай у более компетентных людей
  - белеп әйтәсеңме? — со знанием ли говоришь?
2.
прост.усваивать/усвоить
◊усваивание, усвоение (знаний)
- сабагын белә — он усваивает свои уроки
3.
уметь
◊умение
- посл.белгән белгәнен эшләр, белмәгән бармагын тешләр — умеющий (умелец) делает то, что умеет, незнайка только палец покусывает
4.
1. а)
  узнавать/узнать, познавать/познать
  ◊узнавание, познавание
  - белеп кил! — иди, узнай (в чём дело)!
2. б)
  учиться, научиться
  - үзең белдеңме? — сам ли ты научился?
5.
в сочет. с глагольной ф. дип считать (думать, полагать); мнить уст
- посл.акны ак дип, хакны хак дип бел — считай белое белым, а истину истиной
- посл.үзеңне яхшы дип белсәң, башканы әүлия дип бел — если себя считаешь хорошим, другого считай святым
6.
- (-ны белү, белыңны белү)
  1. 1.
    в ф. повел. накл.знай (себе)
    погов.кырмыска, юлыңны бел! — каждый сверчок знай свой шесток (букв. муравей, знай свою дорогу — продолжай свой путь)
    эшеңне бел — не отвлекайся от (своего) дела
  2. 2.
    тж. с именами действия в знач. фразеологизма знай себе
    утыруын белә — знай себе сидит
7.
в знач. вспом. гл.
1. а)
  с глаголами в ф. на -а/-ый: уметь, суметь
  - уйлый белү — уметь думать; правильно (логично) думать
  - посл.ала белсәң, бирә дә бел! — любишь кататься — люби и саночки возить (букв. умел брать — умей и отдавать)
2. б)
  с гл. ф. на -(ы)рга в эмоционально-экспрессивной речи: уметь, суметь хорошо выполнять (какое-л. действие)
  - погов.ашарга белә, эшләргә белми — есть умеет хорошо, а работу выполнять — нет
  - әләкләшергә беләсең бит! — а ябедничать ты мастер!
8.
- в знач. модальн. сл.беләмсең (беләмсез) — знаешь (знаете), что
9.
в отриц. оборотах знать
- белми дә — и знать не знает
- беләсе дә килми — и знать не хочет

Устойчивые сочетания

беләбез без — знаем мы (что)
беләсең (беләсегез) килсә — если хочешь (хотите) знать (то)
беләсеңме (беләсезме) нәрсә
1. 1.
  знаешь (знаете), что
2. 2.
  видите ли
белеп алу — разузнать (каким-л. путём), пронюхать
белеп бетермәү — знать (уметь) не совсем
- белеп бетермим — не совсем уверен, что знаю

Фразеологизмы

бел(егез) (аны) — знай; не забудь; имей в виду
белмәссең (-мим) тагы — может и..., не исключено и; чёрт не шутит
белмим шул — не могу знать; не ручаюсь; не уверен
- белмим шул, эшләп булырмы икән моны — уж не знаю, можно ли это сделать
белсәң (белсәгез) иде (әгәр) — если бы вы знали (видели, понимали и т. п.)
(минем) белүемчә — как я полагаю; по моему мнению; по моим данным